เล่ม ๕ · วินัยปิฎก มหาวรรค ภาค ๒

พระวินัยปิฎก เล่ม ๕ เป็นส่วนที่สองของมหาวรรค ต่อเนื่องจากเล่ม ๔ ว่าด้วยระเบียบวิธีและกิจการของสงฆ์ในเรื่องสำคัญ เช่น การอุปสมบท อุโบสถ การจำพรรษา ปวารณา กฐิน และสังฆกรรมต่าง ๆ ที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้เป็นแบบแผนของหมู่สงฆ์ (โครงสร้างพระไตรปิฎก ๔๕ เล่ม) เนื้อหาในหมวดมหาวรรคนี้ เป็นเรื่องของวินัยในระดับ “สมมติบัญญัติ” คือข้อตกลงและแบบแผนที่ทำให้สงฆ์อยู่ร่วมกันได้โดยผาสุก ต่างจากด้านธรรมที่เป็นความจริงตามสภาวะ พระอรหันต์แม้จะเข้าถึงธรรมด้วยปัญญาของตนแล้ว ก็ยังยึดถือปฏิบัติตามสิกขาบทที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้อย่างเคร่งครัด เพราะวินัยเป็นเครื่องรักษาสังฆะให้ดำรงอยู่และดำเนินไปด้วยดี (รู้จักพระไตรปิฎก น. ๕๙–๖๐) การศึกษาวินัยปิฎกจึงมิใช่เพียงรู้ข้อห้ามข้อปฏิบัติ แต่เป็นการเข้าใจกระบวนการที่พระพุทธเจ้าทรงวางระบบไว้ให้หมู่สงฆ์ ดังตัวอย่างที่พระสารีบุตรเคยกราบทูลเสนอเรื่องการปฏิบัติต่อพระที่ประพฤติตามผู้ทำลายสงฆ์ ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงวินิจฉัยและทรงบัญญัติสิกขาบทเพิ่มเติมในโอกาสนั้น แสดงว่าวินัยเกิดขึ้นตามเหตุปัจจัยและพระพุทธประสงค์ที่จะรักษาประโยชน์ของสงฆ์และประชาชน (รู้จักพระไตรปิฎก น. ๕๗–๖๒)

คำอธิบายนี้ผู้จัดทำเรียบเรียงจากหนังสือ รู้จักพระไตรปิฎก ให้ชัด ให้ตรง ของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต) ด้วยความตั้งใจให้ผู้อ่านเข้าใจได้ง่ายขึ้น